Dünýä möçberinde bu günki gün emeli aň tehnologiýalary ähli ulgamlarda, şol sanda ykdysadyýetiň ýangyç-energetika pudagynda hem giňden ulanylýar. Eýsem-de, emeli aňyň döreýşi, bu günki gün adamzat durmuşynda eýeleýän orny, wajyplygy nähili?!
Taryha ser salsak, 1950-nji ýyllarda, ýagny iňlis matematigi Alan Týuringiň «Hasaplaýyş enjamlary we aň» atly işiniň çap edilen, amerikan informatigi Jon Makkartiniň «emeli aň» adalgasyny ilkinji gezek ulanan döwründe bu ugur kemala gelip başlaýar. 1950 — 1960-njy ýyllarda emeli aň boýunça geçirilen ilkinji barlaglaryň maksady adam bilimini logika we nyşanly düşünjeler arkaly kompýuter programmalaryna ýerleşdirmekden ybarat bolýar. Şol döwürdäki tehniki serişdeleriň we hasaplaýyş kuwwatynyň ýagdaýy bu ugurda tiz ösüş gazanmaga mümkinçilik bermeýär.
Şondan bäri birnäçe ösüş döwrüni başdan geçiren emeli aň babatda XXI asyrda ýokary tehnologik ösüşlere ýetilýär. Soňky ýyllarda emeli aňyň iň möhüm ösüşleriniň biri — «Generative Pre-trained Transformers (GPT)» modelleriniň peýda bolmagydyr. Uly mukdarda tekst maglumatlary esasynda taýýarlanan bu modeller bütin dünýäde uly gyzyklanma döretdi. GPT modelleri edil adamyň elinden çykan ýaly tekstleri döretmek, redaktirlemek, dürli dillere terjime etmek ukyplaryna eýe boldy.
Ýeri gelende bellesek, hormatly Prezidentimiziň 30-njy ýanwarda geçirilen Ministrler Kabinetiniň mejlisinde gol çeken Kararyna laýyklykda, «Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2026 — 2028-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy» hem-de ony amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň meýilnamasy tassyklanyldy. Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe «Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2026 — 2028-nji ýyllar üçin Konsepsiýasynda» göz öňünde tutulan wezipeleriň amala aşyrylmagyny üpjün etmek, sanly ulgamlary giňden ornaşdyrmak arkaly ýokary tehnologiýaly, bäsdeşlige ukyply sanly ykdysadyýeti ösdürmek maksady bilen gol çekilen resminama laýyklykda, ministrliklere, pudaklaýyn dolandyryş edaralaryna, welaýatlaryň, Aşgabat we Arkadag şäherleriniň häkimliklerine Döwlet maksatnamasynyň amala aşyrylmagyny üpjün etmek tabşyryldy.
«Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2026 — 2028-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy» hem-de ony amala aşyrmak boýunça ýerine ýetirilmeli çäreleriň meýilnamasy sanly ykdysadyýete geçmäge, milli emeli aň strategiýasyny taýýarlamaga, pudaklarda emeli aň bilen bagly tehnologiýalary ornaşdyrmaga we kämilleşdirmäge, bu ugurda hünärmenleri taýýarlamaga, olaryň hünär derejelerini yzygiderli ýokarlandyrmaga ýardam berer» diýlip, «Türkmenistan» gazetinde çap edilen makalada aýdylýar.
Bellenilişi ýaly, häzirki döwürde emeli aň biziň durmuşymyza giňden ornaşyp, bu tehnologiýadan ýygy-ýygydan peýdalanýarys. Ol döwrebap smartfonlardan başlap, özi dolandyrylýan awtoulaglara çenli giňden ornaşdyrylýar. Internetde maglumat gözlemek, biometrik ýüz tanamak ýa-da aýdylan sözleri tekste öwürmek ýaly mümkinçilikler muňa mysaldyr. Şeýle amallaryň merkezinde emeli aň durýar we ol matematika, algoritmlere esaslanyp, işimizi aňsatlaşdyrýar.
Emeli aň kompýuterler we programma üpjünçilikleri arkaly adam aňyny talap edýän işleri ýerine ýetirýär. Bu günki gün EA biziň durmuşymyzyň ähli ugurlaryna täsir etmäge ukyplydyr. Eýsem, emeli aňy öwrenmegiň we ornaşdyrmagyň artykmaçlyklary nämeden ybarat? Ol adaty işleriň awtomatlaşdyrylmagyna, wagty we serişdeleri has çylşyrymly wezipelere gönükdirmäge mümkinçilik berýär. EA algoritmleri uly mukdarda maglumatlary adamlardan has çalt we takyk seljerip, netijeliligi ýokarlandyrýar. Şeýle-de ol karar kabul etmegi kämilleşdirýär. Emeli aň maglumatlary seljerip, adamlaryň üns bermeýän netijelerini, gözüne ilmeýän taraplaryny hem açyp görkezýär.
Emeli aň ykdysadyýetiň we senagatyň dürli ugurlarynda amaly taýdan giňden ulanylýar. Saglygy goraýyşda ol suratlardyr şekilleri (MRI, rentgen) seljerip, keselleri ýüze çykarmakda ulanylýar. Maliýe ulgamynda EA karz alýanlaryň maliýe taryhyny seljerip, karz bermek, göterimleri kesgitlemek ýaly wezipelerde netije çykarmaga kömek edýär. Söwdada emeli aň öňki satyn alan zatlaryňyz, gözlegleriňiz hakyndaky maglumatlara esaslanyp, gyzyklanýan görnüşleriňizi maslahat berýär. Müşderilere önümleridir hyzmatlary maslahat bermekde, köplenç, EA ulanylýar. Önümçilikde emeli aň önümleri kämilleşdirmek we ýalňyşlyklary ýüze çykarmak üçin peýdalanylýar. EA ulgamlary adam gözüne ilmedik kiçi kemçilikleri hem tapyp bilýär. Ulag ulgamynda bu döwrebap tehnologiýa esasynda özi dolandyrylýan awtoulaglar kämilleşdirilýär. Müşderilere hyzmat etmekde emeli aňa esaslanýan çat-botlar soraglara jogap, maslahat bermek üçin ulanylýar. Howpsuzlyk babatda EA ýüz keşbini tanamak üçin ulanylýar, adamlary surat ýa-da wideo arkaly anyklap bilýär. Marketingde bu tehnologiýa arkaly dürli mahabatlar taýýarlanylýar. Bilim ulgamynda bolsa ol okuwçylaryň zerurlyklaryna laýyklykda bilim maglumatlaryny taýýarlamaga, bahalandyrmaga, maslahat bermäge ýardam edýär. Şu we beýleki işleri amala aşyranda, emeli aň uly göwrümli maglumatlary adamlardan çalt işleýär. Onuň dynç alyş, saglyk zerurlygy bolmazdan işlemegi, adamlara howply ýa-da kyn wezipeleri ýerine ýetirmek ukyby hem esasy artykmaçlyklarydyr.
Emeli aň — bu adam aňynyň amallaryny enjamlar, kompýuter ulgamlary ýa-da programmalar arkaly simulýasiýa etmekdir. Başgaça aýdylanda, emeli aň — adam aňynyň pikirlenmek, öwrenmek we çözgüt kabul etmek ukybyny kompýuter arkaly gaýtalamakdyr. Ol üç esasy görnüşe bölünýär: analitiki, adamdan ylham alan we adamlaşdyrylan emeli aň.
Emeli aň giň tehnologik ugurlary öz içine alýar. Şolaryň hatarynda maşyn öwrenişi, tebigy dil prosesirleme, kompýuter görüjiligi we robototehnika bar. Şu tehnologiýalar emeli aň ulgamlaryna sesi, ýüzi tanamak ýaly çylşyrymly işleri ýokary takyklyk bilen ýerine ýetirmäge mümkinçilik berýär.
Mahlasy, emeli aň dürli ugurlarda ep-esli ösüş gazanyp, durmuşymyzyň köp taraplaryny özgerdip biljek güýje eýe boldy. Şeýle-de bolsa, ol adam akylyny doly çalşyp ýa-da ýeňip bilmeýär. Aslynda, ol tebigy ukyplarymyzy çalyşmak üçin däl-de, olara kömek bermek we olary güýçlendirmek üçin döredilendir. Emeli aň bilen adam akylynyň özboluşly taraplary nazara alnanda, olaryň biri-biriniň üstüni ýetirmegi ösüşiň şertidir. Emeli aň tehnologiýalarynyň häzirki ösüş tapgyrynda olaryň döredilişi, ulanylyşy bilen baglanyşykly etiki we amaly meseleleri hem çözmek wajyp talap hökmünde öňe çykýar.
Çeşme: "Türkmenistan" gazeti
